Khắc khoải của phường… hát xoan

(VHGD) – Hát xoan (điệu hát mùa xuân) là loại hình nghệ thuật dân gian có từ rất lâu đời ở Phú Thọ. Hiện ở Phú Thọ có 4 phường xoan, trong đó có 3 phường xoan cổ và phường An Thái mới thành lập.

Theo thống kê của Sở VH-TT-DL Phú Thọ, hiện còn 69 nghệ nhân hát xoan (từ 60 tuổi trở lên), 49 người (từ 60 tuổi trở lên) biết hát xoan, 81 người tham gia các phường xoan, trong đó chỉ có 8 nghệ nhân còn khả năng trình diễn và truyền dạy.

Truyền thuyết hát xoan

Truyền thuyết về sự ra đời của hát xoan, theo những phường xoan ở đây, xuất hiện từ thuở vua Hùng đi tìm đất để dựng kinh đô. Dọc đường đi, anh em vua dừng chân lại vùng có 4 thôn: An Thái, Thét, Kim Đái và Phù Đức… Thấy trẻ con đùa hát đồng dao vui chơi, vua sai tùy tùng gọi bọn trẻ đến hát cho vua nghe, vua lấy làm thích và dạy bọn trẻ những bài hát mà vua nghĩ ra. Sau cả 4 làng đều truyền nhau những điệu hát do vua Hùng dạy.

Tại nơi vua nghỉ chân và dạy trẻ hát sau này, một ngôi miếu được dựng lên gọi là miếu Lãi Lèn (hiện không còn nữa) để cảm ơn vua đã dạy dân điệu hát hay như thế. Nghi lễ hát cúng dâng vua của cả 4 phường xoan đều diễn ra tại Lãi Lèn. Sau này, dân lập nên đình Thét để rước vua về mỗi khi mở hội hoặc hát cầu vua ban cho mùa màng bội thu, cảm ơn công đức vua đã dạy dân làm ruộng, trồng dâu, trồng đậu, nuôi tằm và dệt vải. Thông qua việc thờ cúng này, người dân Phú Thọ coi vua Hùng như một vị thần nông.

Cũng theo nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan, nghi lễ hát xoan diễn ra 2 lần/năm: từ ngày mồng 1 – 7 Tết âm lịch (Lễ Xuống đồng), sau đó là ngày 10/3 âm lịch (Lễ xin vua cấp nước xuống đồng cho cây lúa trổ đòng). Tất cả các làng tụ về miếu Lãi Lèn thờ vua và hát nghinh thần, sau đó các làng rước vua về đình làng mình và tiếp tục hát ở đấy cùng 12 quả cách (tràng mai cách, tứ dân thời cách, nhàn ngâm cách, hò chèo cách, đối dẫy cách, tứ đưa xoan cách, ngư tiều cách, xoan thời cách, hè mừng cách, mừng thu cách, đưa đông cách, hồi nghiên cách). Quả cách thứ 12 được gọi là đóng đám (kết thúc nghi lễ thờ cúng). Sau đó các đào, kép hát tỏa đi hát ở các nơi.

Gian nan chuyện giữ vốn cổ

Cứ vào cuối tháng 2 âm lịch, dân khu 5, xã Kim Đức lại tập trung tại nhà ông Trùm Ngũ (Lê Xuân Ngũ) để ôn luyện các tiết mục chuẩn bị biểu diễn vào ngày giỗ Tổ (10/3). Đủ cả già trẻ gái, trai tham gia học múa.

Phường xoan Phù Đức của ông Trùm Ngũ tự bỏ tiền may sắm trang phục và trang trải các chi phí khác khi đi biểu diễn. Tất cả vẫn chỉ nhờ nỗi mê xoan đăm đắm truyền lại từ đời tiên tổ nào… “Hiện nay ở Viện Âm nhạc Việt Nam vẫn còn lưu bản đĩa than thu tiếng hát của bố tôi từ những năm 1970. Tôi rất muốn được nghe lại xem tiếng hát của ông cụ những năm ấy thế nào” – ông Ngũ ao ước.

Ngoài phường Xoan Phù Đức, bà Nguyễn Thị Lịch, Trùm phường xoan An Thái, vốn là người có nhiều công lao trong việc quảng bá hát xoan bằng nhiều hình thức, từ truyền dạy cho những người trẻ đến tham gia biểu diễn tại các chương trình văn hóa nghệ thuật quần chúng của tỉnh, viết lời mới cho xoan cũng như hướng dẫn lớp trẻ tham gia các cuộc thi hát dân ca.

Vậy mà nay bà Trùm Lịch cũng không khỏi ngậm ngùi cho biết phường xoan An Thái có tới 43 người, nhưng cả chục năm rồi kể từ khi tái lập phường, khoản đầu tư “lớn nhất” đối với phường xoan An Thái, cũng là khoản đầu tư duy nhất cho hát xoan Phú Thọ là 19 bộ quần áo cho các đào, kép. Với 19 bộ quần áo ấy, mỗi khi phường xoan biểu diễn, 43 người (cả già, trẻ, gái, trai) chia nhau tuần tự, người này mặc ra biểu diễn xong thì vào cánh gà thay ra cho người khác mặc.

Nhạc sĩ Lương Nguyên, người tham gia làm hồ sơ về hát xoan trình UNESCO, cho biết: Hầu hết lời hát xoan tại Việt Trì (Phú Thọ) được viết bằng chữ Nôm, hiện chỉ còn một bản gốc do nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Xương giữ, những bản chép tay bằng chữ quốc ngữ được ghi lại sau này từ trí nhớ của một số nghệ nhân già. Việc học hát xoan bằng chữ cổ khó tới mức các năm trước từng có cả những cuộc thi hát xoan đúng lời.

Nghệ nhân của 4 phường hát xoan (An Thái, Thét, Kim Đái và Phù Đức) hiện không ai có thể đọc được cuốn sách chữ Nôm ghi lời các làn điệu xoan. Dù đã thấy có độ sai lệch ca từ mà các phường xoan đang hát, nhưng chưa ai bỏ công nghiên cứu, chỉnh lại lời chuẩn.

Nhạc sĩ Lương Nguyên chia sẻ: “Việc cần thiết bây giờ các cấp chính quyền cần làm là dịch sách ấy rồi hiệu đính để mọi người khi hát hiểu từng câu hát có ý nghĩa thế nào. Hơn nữa, có khuyến khích được người trẻ học hát xoan và đắm say với hát xoan thì mới mong giữ lại được căn cốt của xoan. Vài mươi năm nữa, cái gì còn, cái gì mất, không ai biết. Thế nên theo tôi, cách thiết thực nhất là có quỹ hỗ trợ nghệ nhân để bảo tồn phần nào văn hóa dân gian”.

Hà Châu

dantri.com.vn

Gửi phản hồi

You must be Logged in to post comment.