[Cải cách giáo dục] – (Phần 4 – Học để cùng chung sống)

(Báo Văn Hóa Giáo Dục) – Bạo lực thường chi phối cuộc sống trong thế giới đương đại này, tạo nên một mâu thuẫn đáng buồn đi ngược với những hy vọng vào các tiến bộ mà nhân loại có thể đạt được. Lịch sử nhân loại thường xuyên bị đe dọa bởi mâu thuẫn, nhưng nguy cơ còn lớn hơn do hai yếu tố.

Một là, tiềm năng tự hủy diệt vô cùng to lớn mà con người đã tạo ra trong suốt thế kỷ 20. Kế đến là khả năng của thông tin đại chúng trong việc cung cấp cho toàn thế giới những thông tin và báo cáo không thể thẩm tra được về các mâu thuẫn đang diễn ra. Dư luận quần chúng trở thành một người quan sát vô dụng hoặc thậm chí là con tin của những kẻ khởi xướng hay duy trì mâu thuẫn.


Cho đến giờ, giáo dục vẫn chưa thể làm gì để giảm nhẹ tình trạng này. Chúng ta có thể làm tốt hơn bằng cách tự giáo dục mình để tránh xảy ra mâu thuẫn hoặc để giải quyết mâu thuẫn trong hòa bình?

Dù việc giáo dục về tính phi bạo lực trong trường học được đánh giá cao, nhưng thực tế nội dung giảng dạy này cũng chưa đủ. Thách thức càng trở nên khó khăn hơn khi con người có thiên hướng đánh giá quá cao khả năng của mình, hoặc khả năng của nhóm mình để từ đó áp đặt thành kiến lên những người khác hoặc những nhóm còn lại.

Hơn thế nữa, một môi trường cạnh tranh chung được thể hiện ở tất cả các nền kinh tế nội địa và quốc tế đang có xu hướng biến tính ganh đua và thành công của cá nhân thành những giá trị hiện đại. Thực tế, tính ganh đua ngày nay đã bị biến thành một cuộc chiến kinh tế tàn nhẫn và một tình trạnh căng thẳng giữa các nước giàu và nghèo, xé toang các quốc gia và thế giới này và làm trầm trọng thêm những sự kình địch lịch sử. Thật đáng tiếc, với việc hiểu sai nghĩa của từ “cạnh tranh”, giáo dục đôi khi lại giúp duy trì tình trạng trên.

Chúng ta có thể làm tốt hơn bằng cách nào? Kinh nghiệm cho thấy nếu chỉ thiết lập mối liên hệ và thông tin giữa những người đáng tin cậy được giao trọng trách dấn thân vào mâu thuẫn để làm giảm nguy cơ (ví dụ như ở các trường học đa chủng tộc và đa giáo phái) là chưa đủ.

Nếu những nhóm khác nhau là địch thủ của nhau hoặc nếu họ không có cùng địa vị trong cùng một khu vực địa lý, những mối liên hệ như thế có khi lại có tác dụng ngược lại điều mà nó mong muốn – có khi nó lại tạo ra những căng thẳng ngầm và suy thoái thành cơ hội cho mâu thuẫn xuất hiện. Mặc khác, nếu mối liên hệ này được đặt trong một bối cảnh trung lập với việc theo đuổi các mục tiêu và hoạt động chung, những thành kiến và thái độ thù địch tiềm tàng có thể sẽ nhường chỗ cho một hình thái hợp tác thoải mái hơn, hoặc có khi trở thành tình hữu nghị.

Chúng ta dường như có thể rút ra một kết luận là giáo dục cần phải tiếp nhận hai phương pháp bổ sung cho nhau. Một là, trong giai đoạn đầu của giáo dục, từ lúc còn thơ, trẻ em cần được tập trung khám phá con người. Trong giai đoạn thứ hai và cũng là giai đoạn suốt đời, giáo dục phải khuyến khích con người cùng nhau tham gia vào các hoạt động chung. Đây dường như là một cách hiệu quả để phòng tránh mâu thuẫn hoặc giải quyết những mâu thuẫn tiềm tàng.


Khám phá người khác

Một trong những nhiệm vụ của giáo dục là dạy cho học sinh, sinh viên về sự đa dạng của con người và cũng làm cho các em thấm nhuần nhận thức rằng mọi người đều có những sự giống nhau và phụ thuộc lẫn nhau. Từ khi ấu thơ, trường học phải nắm lấy mọi cơ hội để giúp các em theo đuổi hai khía cạnh của cùng một phương pháp này. Một vài môn học có thể cung cấp cho các em những cơ hội này, đó là địa lý học về nhân loại trong giáo dục cơ bản, ngoại ngữ và văn chương ở những cấp học cao hơn.

Hơn thế nữa, cho dù là giáo dục trong gia đình, cộng đồng hay trường học thì trẻ em cũng phải được dạy để hiểu những phản ứng của người khác bằng cách nhìn vào các sự việc theo quan điểm của họ (hiểu nôm na là đặt mình vào vị trí của người khác để hiểu vì sao họ lại hành động thế này hay thế khác).

Khi nhà trường truyền đạt được tinh thần thấu cảm này cho các em thì tác dụng tích cực của nó vô cùng to lớn đối với những hành vi xã hội suốt đời của các em. Thí dụ, dạy cho người trẻ nhìn thế giới bằng con mắt của những nhóm người thiểu số hay những nhóm theo các tôn giáo khác nhau là một cách để giúp tránh những hiểu lầm có thể dẫn tới sự gia tăng lòng căm ghét hay bạo lực khi những người trẻ này lớn lên.

Vì thế, giảng dạy về lịch sử các tôn giáo hay phong tục tập quán có thể cung cấp một công cụ tham khảo hữu ích để hun đúc những hành vi đúng đắn trong tương lai.

Sau hết, phương pháp giảng dạy quá giáo điều trong trường học thường dập tắt hết những tò mò và phê bình lành mạnh từ phía học trò. Người giáo viên, ngược lại, phải dạy cho học trò cách tham gia vào những cuộc tranh luận sống động để các em nhận ra rằng ai cũng có quyền của mình.

Nếu quên rằng mình chính là những “người mẫu” đối với học trò mà vẫn tiếp tục cứng nhắc và giáo điều, giáo viên sẽ làm cản trở sự cởi mở của trẻ với những người xung quanh và bào mòn khả năng đương đầu với những căng thẳng không thể tránh khỏi trong cuộc sống của các em (những căng thẳng giữa cá nhân với nhau, giữa nhóm với nhóm, hoặc lớn hơn là giữa quốc gia với quốc gia). Vì thế, một trong những công cụ cần thiết của giáo dục trong thế kỷ 21 là cần có một diễn đàn để đối thoại và thảo luận.


Hướng đến một mục tiêu chung

Khi con người làm việc cùng nhau trong cùng những dự án với những hoạt động không quen thuộc với họ, những sự khác biệt, thậm chí cả mâu thuẫn giữa họ có xu hướng sẽ giảm dần và có khi mất đi. Một hình thái nhận dạng mới sẽ ra đời từ những dự án như thế, giúp các thành viên nhóm vươn ra khỏi những lối mòn trong cuộc sống cá nhân, vun đắp cho giá trị chung của nhóm và chống lại những gì chia rẽ họ.

Một ví dụ dễ thấy nhất là trong thể thao, căng thẳng (nếu có) giữa những người thuộc các tầng lớp xã hội khác nhau hoặc quốc tịch khác nhau sẽ dần dần được gắn vào tinh thần đoàn kết và cam kết của toàn đội vì sự nghiệp chung. Trong công việc cũng vậy. Người ta không thể đạt được ngần ấy thành tựu nếu thất bại trong việc vượt qua mâu thuẫn thường xuất phát từ việc sắp xếp thứ bậc để tham gia vào một dự án chung.

Vì thế, giáo dục chính quy phải thiết kế chương trình học sao cho người học có đủ thời gian và cơ hội để đến với các dự án hợp tác ngay từ những năm đầu đời, bắt đầu từ những hoạt động thể thao và văn hóa. Phương pháp này cũng cần tạo điều kiện cho người học tham gia vào các hoạt động xã hội như chung tay làm vệ sinh các khu nhà ổ chuột, giúp đỡ những người kém may mắn, tham gia các hoạt động nhân đạo, lên kế hoạch giúp đỡ những người lớn tuổi, v.v.

Những thiết chế giáo dục khác cũng nên tạo ra các hoạt động tương tự như ở trường học. Ở một góc nhìn khác, khi giáo viên và học trò cùng nhau tham gia vào các dự án chung trong trường học, các em sẽ học được phương pháp giải quyết mâu thuẫn và được cung cấp một nguồn tham khảo quý giá khi vào đời.

………………………….

Hiếu Minh thực hiện

Nguồn Unesco

Gửi phản hồi

You must be Logged in to post comment.